"Төрийн шагналын тухай" анхдагч хуулийн төсөл боловсруулагдаж, олон нийтээс санал авч эхэлсэн байна.

Манай улс 1990 онд ардчилсан нийгэм, чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжсэнээс хойш 30 гаруй жил өнгөрсөн ч төрийн шагналтай холбоотой харилцааг бие даасан хуулиар нэгдмэл байдлаар зохицуулж байгаагүй юм. Эдүгээ хэрэглэгдэж буй шагналын тогтолцоо нь БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 148 дугаар зарлигаар баталсан "БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм", Ерөнхийлөгчийн зарлигууд болон Засгийн газрын журам гэх мэт салангид, хоцрогдсон актуудаар зохицуулагдаж иржээ.   

Нийгмийн шаардлага болон судалгааны дүнгээс үзэхэд, сүүлийн жилүүдэд төрийн болон салбарын шагналын тоо огцом нэмэгдэж, шагналын үнэ цэнэ буурах, "хавтгайрах", сонгуулийн өмнө улс төрийн дэмжлэг авах ба ажилчдын бодит цалин хөлсийг шагналаар орлуулах зэрэг сөрөг үзэгдлүүд гарах болсон тул шагналын тоог цөөлж, үнэ цэнийг сэргээх нийгмийн захиалга үүсээд байна.

Социализмын үеийн "хөшүүрэг"-ээс Зах зээлийн зарчим руу

Төрийн шагналын тандан судалгаанаас харахад, одоогийн шагналын тогтолцоо нь үзэл санааны хувьд социалист нийгмийн үеийн “материаллаг бус хөшүүрэг” дээр суурилж иржээ. Социализмын үед төрөөс төсвөөс их хэмжээний мөнгө гаргахгүйгээр иргэдэд өндөр нийгмийн статус (баатар, аварга, гавьяат г.м) олгох замаар хөдөлмөрийн бүтээмжийг "бага зардлаар" нэмэгдүүлэх арга барилаар шагнал олгодог байв.   

Хуулийн төслийн дэлгэрэнгүй танилцуулгад дурдсанаар, 1992 оны Үндсэн хуулиар чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжсэнээр иргэн төрөөс хараат бусаар өөрийн хичээл зүтгэлийн үр шимийг авах, хөдөлмөрлөснийхөө өгөөжийг цалин хөлс, өмч хөрөнгөөрөө бодитоор хүртэх боломж бүрдсэн. Чөлөөт зах зээлийн нийгэмд төр иргэний бүх салбарын хөдөлмөрийг одон медалиар үнэлэх бус, зөвхөн төрийн тусгай чиг үүргийн албан хаагчдын гавьяа болон иргэдийн баатарлаг үйлсийг үнэлж шагнах нь олон улсын зарчимд нийцнэ гэж үзжээ.   

Судалгаанд дурдсанаар, 2023–2024 онд яамдаас олгосон шагналын нийт тоо 27%-аар өссөн (2023 онд 26,592 шагнал, 2024 онд 33,736 шагнал) бөгөөд аймаг, орон нутагт ч шагнал олголт жигд бус, хэт замбараагүй байгаа нь батлагджээ. Яамдууд нийт 78 төрлийн шагнал, тэмдэг олгодогоос хамгийн олон буюу 14 шагнал, тэмдэг олгодог нь Батлан хамгаалах яам байна. БХЯ 2023 онд 4,236 шагналд 43 сая төгрөг, 2024 онд 2,685 шагналд 26 сая төгрөг зарцуулжээ. Харин Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам харьцангуй цөөн буюу 6 төрлийн шагнал тэмдэг олгодог мөртлөө нэг жилд 2.4 тэрбум төгрөг зарцуулжээ. Аймгуудын засаг дарга нараас Төв аймгийн засаг дарга хамгийн олон буюу 2,123 шагналыг, Баянхонгор аймаг 2,056 шагнал, Орхон аймаг 1,878, Архангай аймаг 1,465 шагнал "тараажээ".

ШИНЭ ХУУЛИЙН ТӨСЛИЙН ОНЦЛОГ БА ШИНЭ КОНЦЕПЦУУД

С.Цэнгүүн гишүүний санаачилсан 7 бүлэг, 20 зүйлтэй Төрийн шагналын тухай хуулийн төсөлд нийгэмд цоо шинэ дараах концепцуудыг тусгажээ:   

1. Шагналын төрөл ба эрэмбэ (Ангилал): Төрийн шагналыг дараах 4 тодорхой хүрээнд ангилж, бусад шагналтай холилдуулахгүй байхаар заажээ:   

   • Төрийн дээд шагнал: Төрийн эрхэм дээд шагнал (Чингис хаан одон, Улсын баатар одон), Бүтээлд олгох төрийн дээд шагнал (Төрийн соёрхол тэмдэг), Найрамдлын дээд шагнал (Алтан гэрэгэ, Мөнгөн гэрэгэ).   

   • Төрийн хүндэт шагнал: Энхийг сахиулах үйлсийн хүндэт шагнал (Энхийн төлөө тэмдэг), Иргэний хүндэт шагнал (Эр зоригийн тэмдэг).   

   • Хүн амын өсөлтийг дэмжих бодлогын хүрээнд: Эхийн алдар I, II зэргийн одон.   

   • Мал сүргийн эдийн засгийн үр өгөөжийг дэмжих бодлогын хүрээнд: Улсын аварга малчин, Аймгийн аварга малчин тэмдэг.   

2. Шагнал олгох тоо, хязгаарыг ЧАНД тогтоосон нь: Шагналын үнэ цэнийг хадгалах үүднээс жилд болон тодорхой хугацаанд олгох шагналын тоонд дараах хатуу хязгаарлалт нэвтрүүлнэ:   

   • Чингис хаан одон: 5 жилд 1 удаа, 1 хүртэл иргэнд.   

   • Улсын баатар одон: 3 жилд 1 удаа, 1 хүртэл иргэнд.   

   • Төрийн соёрхол тэмдэг: 2 жилд 1 удаа, 1 хүртэл бүтээлд.   

   • Алтан гэрэгэ: 3 жилд 1 удаа (1 иргэнд), Мөнгөн гэрэгэ: жилд 1 удаа (1 иргэнд).   

   • Энхийн төлөө тэмдэг: жилд 3 хүртэл иргэнд.   

   • Эр зоригийн тэмдэг: жилд 5 хүртэл иргэнд.   

   • Улсын аварга малчин: жилд 1 хүртэл иргэнд, Аймгийн аварга малчин: 21 аймаг тус бүрээс жилд 1 хүртэл иргэнд.   

3. Сонгуулийн шоу ба Улс төрийн зорилгоор шагнал ашиглахыг ХОРИГЛОВ: Төрийн байгууллага, албан тушаалтан нэрэмжит шагнал бий болгох, төрийн шагналаар хуулийн этгээд, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг шагнах (аймаг, сумыг одонгоор шагнах гэх мэт), мөн төрийн шагналтай ижил нэр, загвартай шагнал хувь хүмүүс бий болгохыг категориор хориглосон. Түүнчлэн, төрийн байгууллага зөвхөн өөрийн ажилтныг урамшуулах шагналтай байж болох бөгөөд байгууллагынхаа бус гадны хүнийг шагнахыг зогсооно.   

4. Мэдээллийн Нэгдсэн Сан ба Цифр ил тод байдал: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар Шагналын мэдээллийн нэгдсэн санг хөтөлж, нэр дэвшигчид болон шагнагдсан иргэдийн мэдээллийг олон нийтэд нээлттэй байршуулна. Шагнагдсан иргэд e-Mongolia (төрийн үйлчилгээний систем)-ээр дамжуулан лавлагаагаа авах боломжтой болно.   

5. Зөрчлийн хуулиар хүлээлгэх хариуцлага: Шагналд нэр дэвшихдээ хуурамч баримт бүрдүүлсэн, эсхүл хуулийн шаардлага хангаагүй хүнийг шагналаар тодорхойлсон, шагнасан албан тушаалтанд Зөрчлийн тухай хуулиар торгох шийтгэл оногдуулах ба шагнал, одон медалийн үнэмлэхийг хуурамчаар үйлдвэрлэсэн, худалдсан иргэн, хуулийн этгээдэд өндөр торгууль тусгана.   

ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА: Социалист системээс татгалзсан БНЧУ, БНПУ-ын жишээ

Хуулийн төслийн судалгааны хүрээнд Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгээс БНЧУ, БНПУ, ХБНГУ, БНСУ, Япон зэрэг улсуудын шагналын тогтолцоог харьцуулан судалжээ.   

Тухайлбал, Бүгд Найрамдах Чех Улс болон Бүгд Найрамдах Польш Улс нь 1989-1990 оны нийгмийн өөрчлөлтийн дараа хуучин социализмын үеийн одон медаль, хүндэт цолтой холбоотой хуучин актуудыг хүчингүй болгож, "Төрийн шагналын тухай" бие даасан хуулиудыг 1992-1994 онуудад баталсан байдаг. Чех улсад социализмын үеийн 40 орчим эрх зүйн актыг нэгэн хамт хүчингүй болгож, шагналыг зөвхөн одон ба медаль гэсэн 2 ангилалд оруулж, чанд шалгууртай болгосон нь манай хуулийн төслийн гол иш үндэс болсон байна.   

С.Цэнгүүний санаачилсан "Төрийн шагналын тухай" хуулийн төсөл боловсруулалтын шатандаа яваа бөгөөд батлагдвал төрийн шагналын нэр хүнд эргэн сэргэж, хөдөлмөрийн бодит үнэлэмж зах зээлийн зарчмаараа үнэлэгдэх бөгөөд сонгууль угтсан шагналын хавтгайрал, төсвийн үр ашиггүй зардлууд эцэс болох эрх зүйн чухал алхам болох юм.   2015 онд Төрийн шагналын тухай хууль боловсруулагдаж байсан боловч батлагдаагүй юм.

Эх сурвалж: https://d.parliament.mn/tusul/0b6e4d18-c9c6-4d0e-b3a3-70774a6f6c0b